Algemene projectomschrijving
Al eeuwenlang zijn Rotterdam en de haven onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dankzij de gunstige ligging aan de Maas en de directe verbinding met de Noordzee groeide de haven uit tot een internationaal knooppunt. Vandaag de dag staat de haven voor een van de meest ingrijpende veranderingen in haar geschiedenis: de transitie naar duurzame en energiezuinige bedrijfsvoering. Die complexiteit en innovatie komen tot leven in Portlantis, het nieuwe havenervaringscentrum aan de rand van de Rotterdamse haven.
Het gebouw springt direct in het oog: vijf op elkaar gestapelde, roterende verdiepingen. Rondom slingert een karakteristieke karmozijnrode stalen trap omhoog naar het dak. Vanaf het dakterras ontvouwt zich een spectaculair uitzicht over de Noordzee, het strand, de duinen en de haven. In het atrium kijk je recht omhoog langs het stalen skelet. Daaromheen bevinden zich expositieruimtes, vergaderruimtes en een restaurant.
Beschrijving staalconstructie en/of gebruik van staal
Portlantis staat in een uitgesproken landschap waar zout, wind, vocht en zand vrij spel hebben. Daarom moest het gebouw niet alleen uitnodigend zijn, maar ook robuust. Staal als hoofdmateriaal ligt in die context voor de hand.
De gevels bestaan uit stalen sandwichpanelen van 150 mm dik. Deze panelen zijn stijf genoeg om een volledige verdiepingshoogte te overspannen, waardoor geen hulpconstructies aan de binnenzijde nodig zijn. Het volledig stalen skelet vormt de draagconstructie, met staalplaat-betonvloeren in uitvoeringsklasse 3. Voor dit project leverde, verwerkte en monteerde Van Sluisveld Steel Projects B.V., inclusief trappen, 540 ton staal.
De verdraaiende stapeling van de vijf verdiepingen vormde continu een technische uitdaging. Omdat het gebouw aan de buitenzijde bestaat uit een stapeling van verdraaide kubussen, moest de volledige stabiliteit worden opgevangen door de decagonale kernconstructie(10-hoekig). De kern lag in het ontwikkelen van detailleringen die op iedere verdieping toepasbaar zijn, terwijl de onderliggende principes zoveel mogelijk gelijk blijven. Binnen die uitgangspunten is steeds gezocht naar vergelijkbare en herhaalbare oplossingen.
Bijzondere aspecten bouwkundig concept / ontwerp
De gevels van Portlantis zijn bekleed met zilverkleurige sandwichpanelen van 900 mm breed. Om deze panelen strak tegen de gevel te kunnen monteren, werkte Haskoning de achterliggende details uiterst nauwkeurig uit. Omdat elke gevel 27 meter lang is, kunnen kleine maatverschillen in de panelen (tussen 899 en 902 mm) leiden tot aanzienlijke afwijkingen. Daarom ontwierp Haskoning een gevelsysteem met geïntegreerde tolerantieopvang. Cruciaal daarin is het zogenoemde hoekdetail: een zichtbaar paneel van 450 mm breed op elke hoek van iedere verdieping, gecombineerd met een afdekkap op het voorlaatste paneel die maatverschillen opvangt.
De achterliggende staalkaders die de kozijnen dragen, zijn voorzien van slobgaten. Daardoor blijven ze na montage nog enkele centimeters verstelbaar. Zo konden afwijkingen in de sandwichpanelen worden opgevangen ten opzichte van de eerder geplaatste stalen hulpconstructie. Door een schuifbare staalconstructie, variabele paneelplaatsing en slimme kapdetails te combineren, ontstond een strak gevelbeeld. Omdat alle panelen in één keer besteld en gemonteerd moesten worden, was er geen ruimte voor maatwerk. Dat vroeg om een uiterst voorspelbaar en robuust systeem, en daarin is het ontwerp geslaagd. (bron: Bouwwereld)
Bijzondere constructieve slimmigheden / detailleringen
Als baken aan het strand van Maasvlakte II is Portlantis van verre zichtbaar. De vorm is een directe reactie op de omgeving: MVRDV stapelde vijf vierkante bouwlagen op elkaar, waarbij elke verdieping ten opzichte van de vorige is gedraaid. Die draaiing heeft een reden: elke verdieping oriënteert zich op haar eigen functie en geeft uitzicht op dat deel van de haven door een groot raam. Het café op de begane grond kijkt uit op de duinen, terwijl gasten in het restaurant op de vierde verdieping uitkijken over de Noordzee en ’s avonds de verlichte skyline van de haven zien oplichten.
Er is bewust gekozen voor een constructieve opbouw waarin de vloeren per niveau als primaire draagstructuur fungeren. De vloeren zijn opgespannen tussen een binnenring en een buitenring van stalen kolommen, geplaatst in concentrische cirkels rond een centraal atrium. Doordat de kolommen per verdieping op verschillende posities eindigen, ontstaat een gestapelde constructie van vierkante schijven die samen een kubus vormen. (bron: Bouwwereld)
De opvallende rode buitentrappen verwijzen direct naar de esthetiek van havenkranen, leidingen en staalconstructies die de horizon bepalen. Daarmee maken zij Portlantis tot een gebouw dat zichtbaar geworteld is in zijn omgeving. De trap is nergens verbonden met de sandwichgevels en steunt volledig op consoles die rechtstreeks aan de hoofdstaalconstructie zijn bevestigd. Elke console is afzonderlijk berekend op dwars- en torsiekrachten, met verankering door meerdere lagen wand en staal. Omdat de trap ogenschijnlijk zweeft en tegelijk een integraal onderdeel van de ontsluiting vormt, vraagt dit om grote precisie bij plaatsing en afstemming. (bron: Bouwwereld)
Bijzondere aspecten uitvoering
Portlantis staat in de duinen, direct aan de Noordzee. Dat betekent dat er vrijwel altijd stevige wind staat, wat de uitvoering extra uitdagend maakt. Daar komt de bijzondere vorm van het gebouw nog bij. Omdat het gebouw is opgebouwd uit losse staalconstructies, moet het in een nauwkeurig bepaalde volgorde worden gemonteerd. Dat is tot in detail uitgewerkt; over elke hoek en elke bout is nagedacht. Zo is de buitentrap modulair en geprefabriceerd, inclusief leuningen, antislipprofielen en steunconstructie, om de montagetijd op locatie te minimaliseren. Alles moet in één keer passen, want met zulke zware elementen in harde wind is bijstellen geen optie.
Bijzondere functionele aspecten van het bouwwerk
Vanwege de ligging van Portlantis, direct aan de kust, moest rekening worden gehouden met complexe windbelastingen. Daarom is gebruikgemaakt van Computational Fluid Dynamics (CFD): een digitale windsimulatie op basis van het 3D-model van het gebouw en de omgeving. De simulaties brachten windstromen, drukverschillen en turbulentiepatronen nauwkeurig in kaart. Op basis daarvan is bepaald dat de buitentrap bij windkracht 7 of hoger wordt afgesloten voor publiek. De analyse gaf daarnaast inzicht in drukverschillen langs gevelvlakken en dakranden. Op grond hiervan is de detaillering van onder andere panelen, dakopstanden en bevestigingsmiddelen aangepast.
Duurzaamheid
Portlantis is ontworpen vanuit een integrale duurzaamheidsvisie, waarin energieprestatie, materiaalreductie, circulariteit en levensduurverlenging centraal staan. Het resultaat is een energiepositief gebouw met een lage milieubelasting. De toegepaste bouwmaterialen zijn eenvoudig en industrieel van aard, passend binnen de principes van de circulaire economie.
Materiaalgebruik (efficiëntie)
Bij de bouw van Portlantis was efficiënt materiaalgebruik een belangrijke factor in de materiaalkeuze. Zo is gekozen voor CO2-gereduceerd beton (ECOCRETE 30), en maakte een integrale ontwerpoptimalisatie een lage MPG-score mogelijk.
De staalconstructie zelf is uitgevoerd met bout-moerverbindingen en dus volledig demonteerbaar. Zo kunnen de onderdelen makkelijk hergebruikt worden. De gevelpanelen gaan, volgens een overeenkomst, aan het einde van hun levensduur retour naar de fabrikant. De fabrikant recyclet de panelen of hergebruikt ze. Zo beperken we de hoeveelheid bouwafval, verminderen we de vraag naar nieuwe primaire grondstoffen en reduceren we de milieubelasting van productie en transport. Het resultaat is een circulaire en duurzame materiaaltoepassing.
Voor de gevelpanelen is gebruikgemaakt van Kingspan-panelen met een QuadCore-kern, die op het gebied van brandveiligheid, thermische isolatie en duurzaamheid beter presteert dan de voorheen toegepaste PIR-kern. De panelen hebben bovendien een betere milieuscore (MKI) en worden in de Nationale Milieudatabase aangemerkt als circulair bouwproduct. Dat sluit goed aan bij de hoge duurzaamheidsambitie van de opdrachtgever. (bron: Bouwwereld)
Ook in de fundering is materiaalbewust ontworpen: er is gekozen voor een fundering op staal. Dat bespaart aanzienlijk op materiaalgebruik, omdat de fundering bestaat uit een relatief beperkte betonconstructie direct op de draagkrachtige ondergrond (opgespoten zand). Zo wordt overdimensionering voorkomen en zijn een paalkopconstructie, funderingsbalken en extra wapening niet nodig. Mocht het pand ooit worden gesloopt, dan kan de bodem bovendien eenvoudiger in oorspronkelijke staat worden teruggebracht.
Energiegebruik en verbruik tijdens bouw en gebruik
Portlantis is meer dan energieneutraal: het gebouw is ontworpen als energiepositief. Efficiënte isolatie en een lucht-waterwarmtepomp zorgen voor een relatief laag energieverbruik. Overtollige warmte wordt tijdelijk opgeslagen in een watertank en later opnieuw ingezet voor de verwarming van het gebouw. Zo wordt energie efficiënt benut. Dankzij PV-panelen en een eigen windmolen op het terrein wekt het project lokaal 30% meer energie op dan het verbruikt. Daarmee levert het gebouw prestaties die passen bij energielabel A+++++.
Mate van overlast (bouwwerkzaamheden) voor mens en dier
Bij de bouw van Portlantis zijn verschillende ecologische maatregelen opgenomen in het ontwerp en de inrichting van het terrein. De buitenruimte is, afgezien van de noodzakelijke terreinverhardingen voor verkeer, zo natuurlijk mogelijk ingericht. Zo is streekeigen beplanting toegepast, zoals duindoorn, meidoorn en vlier, passend bij het duinlandschap van de Maasvlakte. Daarmee sluit de inrichting aan op het bestaande landschap en wordt verstoring van de natuurlijke omgeving zoveel mogelijk beperkt.
Ook in het lichtontwerp is rekening gehouden met de omgeving. De uitstraling van verlichting naar de omgeving is geminimaliseerd door toepassing van LED-verlichting. Daarnaast is de verlichting centraal regelbaar en afgestemd op gebruik en tijdsprogramma’s. Dit beperkt lichthinder voor de omgeving en vermindert verstoring van fauna, waaronder nachtactieve dieren en trekvogels.
