Algemene projectomschrijving
In Nederland vindt een belangrijke transitie plaats: die van oude, vervuilende (fossiele) naar nieuwe, schone energie. Windenergie is op dit moment de meest efficiënte vorm van duurzame energie en speelt daarom een belangrijke rol in de energietransitie en dit kunstwerk. Op windpark Streepland gelegen tussen Moerdijk en Lage Zwaluwe waait de wind continu. Het vlakke landschap kenmerkt zich door weinig bebouwing en hoge windturbines. In een zoektocht naar een nieuw herkenningspunt voor bezoekers, werd gezocht naar een ontwerp dat de wind zelf tot leven zou brengen. Deze zoektocht resulteerde in De Zwaluw – een uitkijktoren met een aan de omgeving verbonden naam, die de kracht van de wind voelbaar maakt en het landschap een nieuw herkenningspunt geeft.
Wie de uitkijktoren beklimt, ervaart een wereld vol contrasten: industrie versus landbouw, drukte versus rust en oude vervuilende energiewinning versus nieuwe schone. Vanaf de uitkijktoren zie je een wereld die nog veel gebruikt maakt van fossiele energie ofwel brandstofauto’s en -vrachtwagens op de A16, het tankstation maar in de verte ook de industrie van Moerdijk. Wie omhoogkijkt ziet de toekomst van energie, de niet te missen windturbines die gezamenlijk groene stroom leveren aan de circa 15.000 huishoudens. Een waterpartij liggend aan de voet van de toren weerspiegelt de schaduw van de uitkijktoren zelf. Het project verbindt biodiversiteit en educatie aan duurzame energie en maakt tegelijkertijd de kracht van wind voelbaar.
Beschrijving staalconstructie en/of gebruik van staal
De volledig in staal uitgevoerde uitkijktoren bestaat over het algemeen uit ronde buisprofielen. De romp van de zwaluw is ontworpen als een vakwerk die naast een constructieve functie ook een bouwkundige functie heeft. De onderrand is uitgevoerd als buisprofiel met een diameter van Ø219,1mm en de bovenrand, die tevens dient als zijnde trapleuning, is uitgevoerd in buisprofielen Ø139,7mm. De diagonalen die ter plaatse van het snijpunt met de onder- en bovenrand een zichtbare afronding hebben zijn uitgevoerd in buisprofielen Ø114,3mm.
In overeenstemming met de vakwerken zijn beide vleugels en de staart samengesteld als een combinatie van Ø219,1mm en Ø139,7mm buisprofielen als onder- en bovenrand respectievelijk met tot een zekere hoogte diagonalen van Ø114,3mm waarbij de hoge vleugel een uitkraging heeft van 8,5m en een hoogte van 8,75m boven de grond.
Van de bijna 260m aan buisprofielen zijn er met uitzondering van enkele profielen nauwelijks rechte vormen in terug te vinden. Het maken van deze vormen bleek een intens en vloeiend maakproces waarin kunst en vakmanschap samenkomen waarbij het proces door de uitvoerend staalleverancier treffend werd samengevat als: “boetseren met staal”.
De twee kolommen die de uitkijktoren ondersteunen waaieren uit naar een viertal tapsverlopende profielen die verbonden zijn met de onderranden van de vakwerken. Om een duidelijk onderscheid te maken tussen de zwaluw en zijn steunpunten, zijn in tegenstelling tot de zwaluw zelf de ondersteuningen gerealiseerd in zwarte vierkante profielen. De tapsverlopende profielen zijn hierbij samengesteld uit losse staalplaten.
Bijzondere aspecten bouwkundig concept / ontwerp
De Zwaluw heeft een totale hoogte van 8,75m waarbij het hoogste bordes 6,4m meter boven de grond hangt. De breedte is gelijk aan 11,5m waarbij de uitkraging van de kop naar de ondersteunende kolom circa 7,0m bedraagt. Om het hoogste bordes in de kop van de zwaluw te bereiken moeten er 33 traptreden genomen worden. Deze traptreden hebben naast een bouwkundige functie ook een constructieve functie, het koppelen van de onderranden van de vakwerken. Het meest uitdagende bij het ontwerpen van de traptreden was de afmeting en vorm ervan. Doordat de onderranden van de beide vakwerken voor een groot gedeelte van de trap niet op dezelfde hoogte gepositioneerd zijn, was het vrij complex om de exacte vorm qua op- en aantrede te bepalen. Enerzijds hoe deze constructief verbonden kon worden met de onderrand en anderzijds dit in een ergonomisch trapontwerp zou resulteren.
Bijzondere constructieve slimmigheden / detailleringen
Het opzetten van zowel het constructieve model als het rekenmodel was vanwege de complexiteit van het ontwerp een echte uitdaging te noemen. Op basis van de vrij vorm van de architect is middels cirkelsecties het constructieve model opgezet op basis van hartlijnen. Uitdaging hierbij was het verkrijgen van de juiste krommingen van de vleugels, de randstaven van het vakwerk en de afrondingen van de wandstaven.
Het constructieve model is vervolgens gebruikt als startpunt voor het rekenmodel. In het rekenmodel is rekening gehouden met dynamische belastingen als gevolg van wind, temperatuur en trillingen als gevolg van loopbelastingen door personen. De veranderlijke belasting als gevolg van personen is in rekening gebracht middels een schaakbordbelasting. Deze is verdeeld over drie zones: De eerste steek inclusief het eerste bordes, de tweede steek naar de kop van de zwaluw en als derde zone het bordes ter plaatse van de kop zelf.
Vanwege de uitstraling van de zwaluw, die er zo natuurlijk mogelijk uit moest zien, zijn er voor alle verbindingen gekozen voor gelaste verbindingen. In het gehele project zijn enkel bij de voetplaten bouten toegepast. Doordat elk buisprofiel een andere gekromde vorm heeft, is elk buisprofiel apart ontworpen, gevormd en gesneden om de onderlinge lasverbindingen te kunnen maken. Door de complexiteit van het geheel is ervoor gekozen om de volledige uitkijktoren in delen op te bouwen in de werkplaats om zo een passend mogelijk ontwerp te krijgen. Het kunstwerk is uiteindelijk in zeven afzonderlijke delen naar de bouwplaats vervoerd en middels buis-in-buis verbindingen ter plekke aan elkaar gelast.
Bijzondere aspecten uitvoering
Qua omvang is het project niet bijzonder groot te noemen. Vanwege de complexiteit en de situatie op de bouwlocatie is de uitvoeringstijd juist wel bijzonder groot. Dit kwam mede door de complexiteit van de constructieve berekening, het produceren en samenstellen van het kunstwerk zelf, maar ook de uitvoering op de bouwlocatie. Doordat de uitkijktoren midden in het groen ligt, is er tijdens de uitvoering extra rekening gehouden met de biodiversiteit in en rondom de naastgelegen waterpartij. De bouwtijd vanaf het eerste grondwerk tot aan de oplevering heeft daardoor in totaliteit circa 6 maanden in beslag genomen.
Bijzondere functionele aspecten van het bouwwerk
Hoe maak je een leeg vlak landschap met weinig bebouwing en hoge windturbines wél aantrekkelijk voor mensen om te bezoeken? Het antwoord hiervan lag in het realiseren van een herkenningspunt om tegelijk een plek te creëren waar je even stil blijft staan bij wat energie echt betekent en waar bezoekers niet alleen kijken maar ook ervaren hoe de toekomst letterlijk uit beweging ontstaat.
