Algemene projectomschrijving
Pakhuis Santos is een rijksmonument bij de Rotterdamse Rijnhaven dat lange tijd gesloten en leeg stond. Het pakhuis uit 1901, ontworpen door Stok en Kanters, is een van de laatste getuigen van de periode waarin Rotterdam uitgroeide tot wereldhaven. Inmiddels heeft het een nieuwe culturele bestemming gekregen als thuis van het Nederlands Fotomuseum, waarmee het gebouw opnieuw betekenis krijgt voor de stad.
De kracht van de transformatie ligt in het evenwicht tussen behoud en toevoeging. Het monument is zorgvuldig gerestaureerd, waarbij de oorspronkelijke structuur en materialiteit het uitgangspunt vormen voor het nieuwe gebruik. Gebouw en programma versterken elkaar: de robuustheid van het pakhuis sluit aan op de gelaagdheid van de fotografische collectie.
Door de pakhuisvloeren is een groot centraal atrium gemaakt dat alle verdiepingen met elkaar verbindt en daglicht diep het gebouw in brengt. Waar het gebouw voorheen gesloten en introvert was, ontstaat nu een open en leesbare ruimtelijke structuur met een doorlopend parcours van expositieruimten, depots en publieksfuncties. De begane grond is vrij toegankelijk en ingericht als publieke ontmoetingsruimte met onder meer een café, winkel en bibliotheek, waarmee het pakhuis weer onderdeel wordt van het dagelijks stedelijk leven.
Op het bestaande pand is een optopping van twee verdiepingen gerealiseerd. Deze eigentijdse toevoeging ligt iets terug ten opzichte van de gevel en vormt een hedendaagse interpretatie van het historische daklandschap. De goudkleurige, geperforeerde aluminium huid geeft de opbouw een gelaagd en verfijnd karakter en onttrekt installaties uit het zicht, waardoor een duidelijke maar respectvolle relatie tussen oud en nieuw ontstaat.
Constructie
Het bestaande gebouw bestaat uit dragende metselwerkgevels met een stalen kolommenstructuur en liggers. De begane grondvloer is uitgevoerd in gewapend beton volgens het Hennebique-systeem, een vroege toepassing van beton in Nederland, ontworpen op een draagvermogen van circa 4.000 kg/m². De stalen kolommen zijn uitgevoerd als kwadrantprofielen, waarbij de vloerbalken aan weerszijden zijn opgelegd om doorstapeling mogelijk te maken. De vloeren bestaan uit houten balklagen op stalen liggers.
Het pand is gefundeerd op houten palen, die na inspectie nog in goede staat bleken. Lokale versterkingen aan de staalconstructie en dakvloer maken de nieuwe opbouw mogelijk, zonder aanpassing van de fundering. De optopping is uitgevoerd als staalconstructie met staalplaatbetonvloeren en voorzien van een secundaire, geperforeerde gevelconstructie.
De transformatie is tot stand gekomen door intensieve samenwerking tussen opdrachtgever, ontwerpteam en uitvoerende partijen. Duurzaamheid speelde daarbij een belangrijke rol: door behoud en hergebruik van de bestaande structuur blijven zowel materiële als culturele waarden behouden. Pakhuis Santos laat zien hoe een historisch gebouw kan transformeren tot een open, publiek en toekomstbestendig onderdeel van de stad.
Beschrijving staalconstructie en/of gebruik van staal
De oorspronkelijke constructie van Santos pakhuis bestaat uit dragend gevelmetselwerk in combinatie met een nadrukkelijk aanwezige staalconstructie van kolommen en liggers waarop een vloerconstructie van houten balklagen rust. Voor de herontwikkeling is nieuw staal in het monument voornamelijk ingezet als aanvullende constructie voor versterking en het mogelijk maken van nieuwe openingen en ingrepen. Hierbij fungeert het nieuwe staal als schakel tussen de bestaande constructiestructuur en de nieuwe toevoegingen, waardoor de constructieve stabiliteit en het draagvermogen is gewaarborgd zonder ingrijpende aantasting van het bestaande casco. De monumentale en zeer slanke staalkolommen van de 4e en 5e verdieping zijn (deels) versterkt met opgelaste stalen strips en de bestaande dakvloer is versterkt om te voldoen als verdiepingsvloer. Hierdoor is de volledige oorspronkelijke staalconstructie behouden. De versterkingen zijn met veel aandacht voor het monumentale karakter ontworpen en getest door vooraf in de hal van de staalleverancier diverse opties uit te proberen.
De optopping is uitgevoerd als een lichte toevoeging boven op het bestaande pakhuis. Hierbij is gebruikgemaakt van een staalconstructie die zorgt voor een laag eigen gewicht en voldoende draagkracht voor de nieuwe functies. Door deze constructieve keuze kon het bestaande monumentale casco volledig behouden blijven. De optopping vormt daarmee een duidelijk leesbaar nieuw element dat constructief los lijkt gehouden van het historische gebouw, waardoor de oorspronkelijke structuur daarvan intact blijft.
Binnen de optopping vervult staal een centrale rol als hoofddraagconstructie. De bovenbouw is opgebouwd als een lichte staalconstructie in combinatie met staalplaatbetonvloeren en stalen dakplaten, waardoor een slanke en efficiënte constructie ontstaat met beperkte belasting op het bestaande gebouw. Daarnaast omheen is een stalen subconstructie toegepast voor de gouden gevel- en dakschil. Deze subconstructie draagt en definieert de driehoeksvormen van de contour van de tweede huid rondom de optopping, bestaande uit een geanodiseerde aluminium gevel en benadrukt de optopping als een zelfstandige, lichte kroon op het bestaande pand.
Bijzondere aspecten bouwkundig concept / ontwerp
Het bouwkundig concept van Santos kenmerkt zich door een sterke dialoog tussen behoud en toevoeging, waarbij de bestaande structuur als uitgangspunt is genomen voor de gehele ontwerpstrategie. Het oorspronkelijke pakhuis blijft maximaal zichtbaar en ervaarbaar, terwijl nieuwe ingrepen duidelijk als eigentijdse toevoegingen worden vormgegeven.
Een belangrijk aspect is de manier waarop installaties en comfortvoorzieningen zijn geïntegreerd in de bestaande houten en stalen structuur. In plaats van het gebouw te verzwaren of ze te verbergen, zijn deze elementen subtiel ingepast tussen de bestaande balklagen en vloervelden, waardoor de ruimtelijke kwaliteit van het oorspronkelijke casco behouden blijft.
Daarnaast is er sprake van een heldere gelaagdheid tussen oud en nieuw. De optopping vormt een lichte, terughoudende toevoeging bovenop het bestaande gebouw en wordt door middel van een aparte constructieve en materiële laag duidelijk los gehouden van het historische volume. De toepassing van een tweede huid rond de optopping versterkt dit onderscheid en introduceert een eigentijdse architectonische expressie zonder het oorspronkelijke karakter te verstoren.
Ook het hergebruik van bestaande gebouwonderdelen speelt een belangrijke rol binnen het concept. Materialen uit het oorspronkelijke gebouw zijn opnieuw ingezet in nieuwe interieuronderdelen, waardoor de geschiedenis van het pand fysiek zichtbaar blijft binnen de nieuwe functie.
Bijzondere constructieve slimmigheden / detailleringen
Binnen de herontwikkeling van Santos zijn diverse constructieve ingrepen toegepast die gericht zijn op het combineren van behoud, vernieuwing en minimale aantasting van het bestaande casco. Een belangrijk aspect is de manier waarop nieuwe constructies zijn afgestemd op de bestaande staalconstructie, houten balklagen en gemetselde draagstructuur, waardoor belastingen gecontroleerd worden overgedragen.
Daarnaast is de optopping uitgevoerd met een lichte staalstructuur, waardoor te grote belasting op het historische casco wordt voorkomen. Hierdoor was grootschalige versterking van het oorspronkelijke gebouw niet nodig. Slechts een deel van de zeer slanke 4e en alle 5e verdiepingskolommen zijn versterkt met opgelaste strips. En verder is de bestaande lichte dakconstructie versterkt door bestaande stalen liggers te versterken, een aantal nieuwe stalen liggers toe te voegen en de bestaande houtenbalklaag te verdubbelen met nieuwe houten balken.
De detaillering van de aansluiting tussen oud en nieuw is zodanig ontworpen dat zettingen en verschillen in materiaalgedrag worden opgevangen zonder schade aan het bestaande metselwerk.
Ook de gevel van de optopping is constructief verfijnd uitgewerkt. Een stalen subconstructie draagt een tweede huid van geperforeerd aluminium, waardoor een lichte, zelfdragende schil ontstaat die los staat van de primaire draagstructuur. Deze opbouw maakt een dun en transparant gevelbeeld mogelijk met beperkte extra belasting op het casco.
Een opvallende detaillering is de omgang met bestaande gevelelementen zoals laaddeuren en luiken. Deze zijn behouden en op subtiele wijze aangepast, zodat ze een nieuwe functionele rol vervullen binnen het interieur zonder hun historische leesbaarheid te verliezen. Door beperkte ingrepen in scharnier- en positioneringsdetails blijven deze elementen zowel bruikbaar als zichtbaar.
Bijzondere aspecten uitvoering
De uitvoering van de herontwikkeling van Santos kenmerkte zich door de complexiteit van werken binnen een bestaand industrieel casco. Omdat het gebouw grotendeels behouden bleef, vonden de werkzaamheden plaats in een beperkte en gefaseerde bouwomgeving, waarbij zorgvuldig moest worden omgegaan met de bestaande constructie.
Een belangrijk aspect in de uitvoering was het bouwen binnen de bestaande structuur. Werkzaamheden zoals het inbrengen van nieuwe constructieve elementen en installaties moesten worden uitgevoerd zonder de stabiliteit en draagvermogen van het bestaande metselwerk, de staalconstructie en de houten balklagen te verzwakken. Dit vereiste een nauwkeurige afstemming tussen slooparme demontage, tijdelijke ondersteuning en nieuwe inbouw.
Daarnaast speelde logistiek een belangrijke rol door de ligging in een stedelijke havenomgeving. Bouwtransport en materiaalaanvoer moesten worden afgestemd op de beperkte ruimte rondom het gebouw, waardoor een efficiënte bouwvolgorde noodzakelijk was om hinder en stagnatie te beperken.
Ook de realisatie van de optopping vroeg om een specifieke uitvoeringsaanpak. Door de lichte staalconstructie en prefabricage kon de bovenbouw relatief snel en gecontroleerd worden geplaatst, met minimale belasting op het bestaande casco. De montage van de tweede huid vereiste daarnaast precisie in maatvoering en aansluiting, vanwege de complexe geometrie van de stalen subconstructie.
Tot slot vroeg het hergebruik van bestaande materialen om zorgvuldige demontage en selectie tijdens de uitvoering, zodat onderdelen zoals houten balken en bakstenen opnieuw konden worden toegepast binnen het project.
Bijzondere functionele aspecten van het bouwwerk
Het functionele concept van Santos is gebaseerd op flexibiliteit binnen een bestaande industriële structuur. De open karakteristiek van de oorspronkelijke verdiepingen maakt het mogelijk om de ruimtes op verschillende manieren in te delen, waardoor een hoge mate van aanpasbaarheid ontstaat voor uiteenlopende functies zoals tentoonstellingen en publieke programma’s.
Een belangrijk functioneel aspect is het behoud en hergebruik van bestaande gebouwonderdelen die actief bijdragen aan het gebruik. Zo blijven historische laaddeuren en luiken functioneel inzetbaar voor het reguleren van licht en privacy, waardoor ze een directe rol spelen in de beleving en bruikbaarheid van de ruimtes.
Daarnaast zorgt de integratie van installaties in vloeren en constructieve zones ervoor dat de ruimtelijke beleving niet wordt onderbroken door technische elementen. Hierdoor blijven de vloervelden vrij en flexibel bruikbaar, wat de multifunctionaliteit van het gebouw versterkt.
De optopping voegt hier een extra functionele laag aan toe, doordat nieuwe gebruiksruimtes zijn toegevoegd zonder de bestaande structuur te verstoren. Door de lichte constructie en duidelijke scheiding tussen oud en nieuw blijft het gebouw als geheel leesbaar en functioneel gelaagd.
Tot slot draagt de combinatie van daglichtbeheersing via de gevel (laaddeuren, luiken en tweede huid) bij aan een gecontroleerde en variabele gebruikservaring binnen het gebouw.
Duurzaamheid
Duurzaamheid vormt een leidend principe in de transformatie van Santos pakhuis, waarbij behoud, hergebruik en minimale ingrepen centraal staan. In plaats van grootschalige aanpassingen is gekozen voor een strategie die de bestaande kwaliteiten en constructie respecteert en versterkt. Door het aanbrengen van beperkte versterkingen kon de oorspronkelijke staalconstructie volledig behouden blijven. Door zorgvuldig om te gaan met materiaal, energie en historische structuren ontstaat een toekomstbestendig gebouw dat zijn industriële karakter behoudt.
De vijf standaardverdiepingen hebben een karakteristieke open structuur met staalkolommen, stalen vloerliggers en houten balklagen en vloeroppervlakken die oorspronkelijk vrij waren van installaties. Om die rauwe, pure uitstraling te behouden en vochtrisico’s te vermijden, zijn de massieve gevels niet na-geïsoleerd. In plaats daarvan zijn houten achterzetkozijnen met isolerende beglazing toegevoegd. Deze aanpak sluit aan bij een circulaire ontwerpstrategie, waarbij behoud van de bestaande constructie en het toepassen van reversibele ingrepen centraal staan.
De historische laaddeuren zijn iets naar binnen geplaatst, blijven zichtbaar in het interieur en kunnen worden gesloten om tentoonstellingsruimten te verduisteren; de scharnieren zijn hiervoor omgedraaid. Aanwezige buitenluiken zijn gefixeerd in open stand, zodat de dynamiek van het vroegere laden en lossen zichtbaar blijft in het gevelbeeld. Door bestaande gevelelementen te behouden en een nieuwe functionele rol te geven, wordt materiaalgebruik geminimaliseerd en de levensduur van het gebouw verlengd.
Installaties zijn subtiel tussen de houten vloerbalken weggewerkt. In de nieuwe dekvloeren is vloerverwarming geïntegreerd, aangesloten op stadsverwarming. Het gebouw is volledig gasvrij en voldoet aan actuele duurzaamheidseisen. De overstek van de nieuwbouw en de geperforeerde schil zorgen bovendien voor passieve zonwering en bieden beschutting tegen de wind, waardoor de energiebehoefte verder wordt beperkt.
Materiaalgebruik (efficiëntie)
Allereerst was het essentieel om de bestaande constructies goed te controleren met state-of-the-art onderzoeksmethoden. Zoals OES (Optische emissie spectrometrie) metingen aan het staal, wapeningsmetingen aan het beton en vrijhakken en vochtmetingen aan oplegginen van houten en stalen liggers in het metselwerk. Door dit gedegen te onderzoeken is het materiaal getest, is nergens onnodig materiaal gesloopt en hebben we optimaal materiaal hergebruikt.
Door versterken van bestaande stalen kolommen van de 4e en 5 verdieping en versterken van de bestaande dakvloer met beperkte hoeveelheden nieuw materiaal, is slopen van bestaande en toevoegen van veel nieuwe constructie voorkomen. Verder zijn het bestaande gebouw en vrijkomende materialen tijdens de bouw zoveel mogelijk hergebruikt. Houten balken en bakstenen zijn toegepast in het podium en in vrijstaande interieurelementen. Daarnaast zijn de baliebladen uitgevoerd in granulaat van gerecycled plastic.
Energiegebruik en verbruik tijdens bouw en gebruik
Allereerst was het essentieel om de bestaande constructies goed te controleren met state-of-the-art onderzoeksmethoden. Zoals OES (Optische emissie spectrometrie) metingen aan het staal, wapeningsmetingen aan het beton en vrijhakken en vochtmetingen aan oplegginen van houten en stalen liggers in het metselwerk. Door dit gedegen te onderzoeken is het materiaal getest, is nergens onnodig materiaal gesloopt en hebben we optimaal materiaal hergebruikt.
Door versterken van bestaande stalen kolommen van de 4e en 5 verdieping en versterken van de bestaande dakvloer met beperkte hoeveelheden nieuw materiaal, is slopen van bestaande en toevoegen van veel nieuwe constructie voorkomen. Verder zijn het bestaande gebouw en vrijkomende materialen tijdens de bouw zoveel mogelijk hergebruikt. Houten balken en bakstenen zijn toegepast in het podium en in vrijstaande interieurelementen. Daarnaast zijn de baliebladen uitgevoerd in granulaat van gerecycled plastic.
Mate van overlast (bouwwerkzaamheden) voor mens en dier
De verstoring tijdens de bouw van Santos is beperkt gebleven door het behoud van de bestaande constructie, waardoor grootschalige sloop en nieuwbouw zijn vermeden. Daarnaast vonden de werkzaamheden grotendeels plaats binnen de bestaande gebouwschil en is het bouwproces gefaseerd uitgevoerd, waardoor de hinder voor de omgeving en de ecologische impact beperkt bleven.
Innovaties op product-, concept- en bouwniveau
De innovaties binnen de herontwikkeling van Santos liggen voornamelijk op conceptueel en bouwtechnisch niveau. Het project kenmerkt zich door een herbestemmingsstrategie waarbij het bestaande casco als uitgangspunt is genomen en sloop tot een minimum is beperkt. Op bouwniveau is innovatief omgegaan met de integratie van installaties en comfortvoorzieningen binnen de bestaande houten balkenstructuur, onder andere door het toepassen van achterzetkozijnen en vloerverwarming in nieuwe dekvloeren. Op productniveau is circulair materiaalgebruik toegepast door hergebruik van houten balken en bakstenen in interieuronderdelen en het inzetten van gerecycled kunststof voor maatwerk elementen.
Innovatief is ook de versterking van de monumentale kolommen met kwadrantijzerprofielen door het toevoegen van staalplaten. De staalplaten lopen niet door tot boven en onder, omdat alleen de kniksteun nodig was.
