Algemene projectomschrijving
Het circulaire horecapaviljoen vormt een bijzonder onderdeel van het woonproject KAAP, prachtig gelegen aan de kop van de Grasweg in Amsterdam-Noord met uitzicht op het IJ. Naast een uitnodigend café met terras fungeert het gebouw als een zichtbaar statement in Cityplot Buiksloterham: Het is een 'Living Lab' voor de circulaire bouweconomie. Doordat het vrijwel volledig is opgebouwd uit geoogste en hergebruikte materialen, laat dit project in de praktijk zien hoe de toekomstbestendige architectuur van morgen eruitziet.
Beschrijving staalconstructie en/of gebruik van staal
Het gebouw geeft de oude stalen constructie uit een gedemonteerde fabriekshal op het Cruquiuseiland een indrukwekkend nieuw leven. Dit stalen ‘donorskelet’ vormt de robuuste identiteit van het gebouw. Het fungeert als een stoere, ruwe jas om het volume heen, waaraan en waarin functies als zonwering, zonnepanelen en beplanting zijn bevestigd. In het ontwerp is deze hergebruikte staalconstructie slim gecombineerd met hergebruikte houten liggers uit een ambachtsschool. Ook in de buitenschil speelt staal de hoofdrol: deze gevel is opgebouwd uit hergebruikte stalen golfplaten en voor het dak zijn stalen SAB profielplaten hergebruikt. Doordat de stalen donorelementen niet zijn omgesmolten, maar als complete, intacte constructies zijn geoogst en gemonteerd, is het gelukt om in dit bouwproces vrijwel geen nieuw staal toe te passen.
Bijzondere aspecten bouwkundig concept / ontwerp
Circulariteit en hergebruik zijn in dit ontwerp het uitgangspunt. In de eerste fases is er gezocht naar een geschikte herbruikbare constructie uit een productie- of fabriekshal die op dat moment gesloopt werd. Het ontwerp volgt dan ook direct uit deze zoektocht. Bij verschillende hergebruikopties is er gekeken naar een passend ontwerp. En vanuit daar is uiteindelijk de vervolgstap gemaakt. De hergebruikte stalen constructie van de fabriekshal op Cruquiuseiland is de identiteit én het startpunt van het ontwerp.
Het ontwerp is volgens de methodiek van de Building Circularity Index (BCI) opgedeeld in onafhankelijk functionerende lagen (de zogenaamde 'S-en'), waarbij een hergebruikt stalen donorskelet de robuuste basis vormt. Omdat deze lagen los van elkaar functioneren, zijn onderdelen in de toekomst eenvoudig en onafhankelijk van elkaar te demonteren en te vervangen. Daarnaast gaf het project nadrukkelijk ruimte voor experiment. Het ontwerpproces is dan ook gekenmerkt door testen, bijstellen en leren, onder meer in innovaties zoals een geprint dak van cellulosevezels (conclusie: op dit moment nog niet haalbaar). Daarentegen bewees de succesvolle inzet van het geoogste staal juist wat er in de praktijk al wél kan. Juist deze experimenteerhouding, gecombineerd met hoogwaardig staalhergebruik, vormt de kracht van het project: een stap in de richting van een volwassen circulaire bouweconomie, waarin ontwerp, techniek en duurzaamheid samenkomen.
Bijzondere constructieve slimmigheden / detailleringen
Het gebouw is opgebouwd uit meerdere lagen die allemaal demonteerbaar zijn. Dit resulteert in een uitstekende losmaakbaarheidsindex (LI) van 92%, wat ideaal is voor toekomstgericht bouwen en eventuele latere renovaties. Een grote uitdaging bij het werken met deze onderdelen was dat de hergebruikte constructie oorspronkelijk niet voor deze locatie en dit ontwerp bedoeld was. De liggers waren eigenlijk te lang voor de toegestane bouwenvelop. De circualire ambitie van de gemeente maakte een uitzondering op de omgevingsvergunning mogelijk. De kollommen moesten dan wel binnen de eigendomsgrenzen vallen, het verschuiven daarvan vroeg de nodige aanpassing aan het krachtenverloop. Om de uitkraging mogelijk te maken moesten trek en drukstangen worden toegevoegd.
Daarnaast was de stalen fabrieksconstructie op zichzelf niet sterk genoeg om de nieuwe belasting van het gebouw te dragen. Om het staal te ondersteunen is het aangesloten op een draagconstructie van hergebruikte houten balken uit een oude ambachtsschool. Deze zorgen voor de benodigde stevigheid, maar garanderen tegelijkertijd dat de verschillende onderdelen in de toekomst weer makkelijk van elkaar losgehaald kunnen worden.
Bijzondere aspecten uitvoering
De realisatie van het paviljoen met meer dan 90% hergebruikte materialen was een unieke uitdaging én een waardevol leerproces voor de circulaire bouwpraktijk. Een bijzonder aspect van de uitvoering is dat de hergebruikte onderdelen als complete, intacte systemen zijn gedemonteerd en opgeslagen. Om een foutloze montage op locatie te garanderen. Dee staalconstructie is voorafgaand aan de definitieve bouw al een keer 'proefgedraaid' en opgebouwd bij het bouwbedrijf. Financieel is circulair bouwen ook een grote uitdaging, traditioneel calculeren werkt niet, dan wordt hergebruik alleen maar duurder. Het succes zat voor een groot deel in de samenwerking tussen Lagemaat, die als circulaire sloper de beschikbaarheid heeft over een groot assortiment bouwmaterialen en Groothuis bouwgroep die het paviljoen heeft samengesteld/gebouwd.
Duurzaamheid
Het paviljoen is een innovatief 'Living Lab' dat aantoont hoe een circulaire toekomst er in de praktijk uitziet. Door duurzame keuzes, zoals het achterwege laten van een nieuwe betonvloer, is de CO₂-uitstoot aanzienlijk verlaagd (de ParisProof-score daalde van 242 naar 190) en verbeterde de MPG-score naar 1,007. Het ontwerp heeft uitstekende circulaire prestaties, met een Building Circularity Index (BCI) van 82% en een Losmaakbaarheidsindex (LI) van 92%.
Materiaalgebruik (efficiëntie)
De materiaalefficiëntie is extreem hoog, met een absolute hoofdrol voor hergebruikt staal. Slechts 8% van de totale massa bestaat uit nieuw materiaal; maar liefst 87% is hergebruikt, aangevuld met biobased (4%) en gerecycled (2%) materiaal. De grootste grondstoffenbesparing zit in het lokaal oogsten van complete, intacte stalen constructies (vanaf het Cruquiuseiland) die één-op-één zijn. Aangevuld met lokaal donormateriaal, zoals hout uit een ambachtsschool en profielen van CIRCL, is het gebouw vastgelegd in een materialenpaspoort als databank voor de toekomst.
Energiegebruik en verbruik tijdens bouw en gebruik
Tijdens de bouw zijn de uitstoot en de benodigde energie drastisch verlaagd, mede dankzij de inzet van complete stalen donorelementen en de zeer efficiënte bouwlogistiek — waaronder het vooraf 'proefdraaien' — van de aannemers. Ook in de gebruiksfase is het energieverbruik tot een minimum beperkt. Het pand wordt duurzaam verwarmd en gekoeld via een WKO-installatie en maakt bovendien circulair gebruik van tweedehands zonnepanelen en een hergebruikt ventilatiesysteem.
Mate van overlast (bouwwerkzaamheden) voor mens en dier
Het gebouw is in zeer korte tijd op locatie neergezet. Doordat de aannemers het gebouw vooraf al een keer elders hadden 'proefgedraaid' en opgebouwd, nam de uiteindelijke bouw niet meer dan twee maanden in beslag. Hierdoor een drastische vermindering van de duur van het bouwgeluid, transportbewegingen en overlast voor de directe omgeving. Omdat de materialen en hergebruikte bouwonderdelen al bestonden en als compleet systeem in elkaar werden gezet (met droge verbindingen voor de losmaakbaarheid), was er sprake van een veel schonere en stillere bouwplaats.
Innovaties op product-, concept- en bouwniveau
De grootste innovatie van dit gebouw is de extreme mate van hergebruik; het vereist een compleet andere manier van denken, ontwerpen en bouwen, waarmee het project overtuigend vooruitloopt op de toekomst.
